Dedwydd y galon a ddysgodd ddweud EIN Duw. Y mae crefydd - y cyfan oll ohoni - mewn newid ‘Fi’ am ‘Ni’.
DYDD GWEDDI BYD-EANG Y CHWIORYDD
Ein braint fel eglwys oedd cael bod yn gartref i wasanaeth Dydd Gweddi Byd-eang y Chwiorydd eleni. Parataowyd y gwasanaeth gyfoethog hwn gan Chwiorydd Cristnogol Ciwba.
Cafwyd hwyl wrth baratoi, ac o'r gwasanaeth a'r cyd-addoli - bendith fawr.
Rhoddion Juana, Yamilka, Silviana, Liudimila, Olivia ac Ana Paula.
(Graffeg clawr blaen y drefn gwasanaeth gan Ruth Mariet Trueba Castro)
Ar gefndir melyn, sef y lliw cenedlaethol, mae drws agored a hwnnw’n symbol o undod a chydweithio. Uwchben y drws ceir ffenestr liw sy’n dangos lliwiau baner Ciwba. Y tu allan gwelir ffordd gwlad ag ymyl o goed palmwydd brenhinol, coed cenedlaethol Ciwba. Mae’r fen ychen a welir a ffyrdd y wlad, yn cario’r dyn adref o’i waith. Ar y chwith gwelir rhan o lun gwraig â’i llaw yn cydio mewn llaw plentyn. Mae’r lliwiau croen gwahanol yn cynrychioli amrywiaeth pobl Ciwba.
BABIMINI - DATHLU GŴYL DDEWI
Cwmni bychan, ond dedwydd ddaeth ynghyd heddiw i Babimini. Cafodd y rhieni hwyl a chwmni, sgwrs a phaned; a’r plantos hwyl a chân, chwarae a chwerthin a heddiw: pob un o'r bychain yn eu gwisg Gymraeg. Gorffwysed bendith ar Babimini. ‘Rydym wir yn ddyledus i’r rheini sy’n rhoi o’u hamser i gynnal y fenter bwysig hon.
SÔN AM LYFR AR DDYDD Y LLYFR
Fy Hen Lyfr Cownt (Gwasg Aberystwyth; 1961)
Rhiannon Davies Jones (1921-2014)
Sut mae dod i adnabod Ann Griffiths? 'Sgrifennwyd llawer amdani a bu cryn ddyfalu yn ei chylch, yn wyneb moelni’r ychydig ffeithiau a wyddom am ei bywyd byr. Fel y gellid disgwyl, bu llawer o ramantu hefyd wrth roi’r ffrwyn i’r dychymyg a darlunio tröedigaeth sydyn a chyffrous geneth hollol benchwiban a chwbl gnawdol ei diddordebau. Canwyd llawer ar ei chlodydd fel emynyddes, ac aeth rhai mor bell â’i chanoneiddio’n ‘Santes Ann’. Bu eraill wrthi’n ddiwyd yn pwyso a mesur ei hemynau, yn lled awgrymu bod gormod o ôl twtio diwinyddol John Hughes Pontrobert arnynt, ac yn wir yn amau a oedd cof morwyn fel Rwth Evans gystal ag y tybid! Traethwyd yn huawdl ar ei safbwynt diwinyddol a’r cyfuniad rhyfedd a geir ynddynt o Gyfriniaeth ar y naill law a Chalfiniaeth ar y llall. Rhwng y dyfalu, y dramaeiddio, y canmol a’r gogoneddu, a’r astudio beirniadol, mae perygl i Ann Griffiths ei hun fynd ar goll.
Rhoddodd Rhiannon Davies Jones gyfle inni ddod yn agos at ‘Nansi Dolwar Fach’. Syniad ysbrydoledig oedd gadael i’r emynyddes ei hun ddweud ei stori ar ffurf dyddiadur. Hyd yn oed â bwrw bod digon o ddeunydd wrth law i ‘sgrifennu cofiant llawn, nid yn nigwyddiadau allanol ei bywyd y gorwedd ei chyfrinach, ond yn ei bywyd mewnol, ei phererindod ysbrydol. Ac nid wrth siarad amdani ‘roedd dod o hyd i’r gyfrinach honno ond drwy adael i Ann Griffiths siarad drosti ei hun.
‘Roedd eisiau mwy na dawn llenor fel y cyfryw i gyflawni hyn o orchwyl. Gelwid am ddawn i ‘synhwyro’ cyfnod yn ogystal â gwybod y manylion amdano; am ddychymyg ymgysygredig dan ddisgyblaeth lwyr, ac am gydymdeimlad yn ystyr llythrennol y gair, y math o gydymdeimlad sy’n gallu deall ‘cudd feddyliau’r galon, a chrwydradau mynych hon’. Ni ellid teyrngarwch uwch i lwyddiant yr awdur, na dweud iddi lwyddo i fynd o’r golwg wrth gyflwyno Ann Griffiths inni. Yn bennaf efallai am fod rhyw naturioldeb hyfryd yn nodweddu’r dyddiadur ar ei hyd, b’un ai’r siarad am waith bob dydd y fferm y mae neu am bwnc diwinyddol. Ac wrth edrych ar bethau trwy lygaid yr emynyddes ei hun, camau ei thröedigaeth sydd yn ein hargyhoeddi nid ei sydynrwydd dramatig. Dau ddarlun i’w cofio’n hir yw hanes oedfa’r Annibynwyr ym Mhendref Llanfyllin yn 1797, ac oedfa’r ‘Methodistiaid’ ym Mhenllys yn 1798.
Yn ei ddrama fer, fuddugol, Y Pren Planedig, mae Gwilym Hughes yn gosod y frawddeg hon ar wefus gwas Dolwar Fach wrth ddisgrifio ei feistres ar ôl ei thröedigaeth: ‘Dydi hi ddim mor llawen ag oedd hi’. I raddau'r un argraff a gawn o ddarllen Fy Hen Lyfr Cownt. Pallodd llawer iawn o’r hen nwyf a’r asbri cynnar, y diddordeb effro yn y byd tu allan yn ymhyfrydu mewn byw a chwmnïa a disgwyliech mewn merch ifanc fel hon, tröedigaeth neu beidio! Byddai’r digydymdeimlad yn barod i ddweud bod rhywbeth afiach, os nad niwrotig, yn y pruddglwyf mynych, y dyheu am farw, yr awydd annaturiol am ‘gusanu’r Mab i dragwyddoldeb’, a hithau ar fin neu newydd briodi. Mae’n ddigon tebyg mai adlewyrchu nodwedd arallfydol y Diwygiad Methodistaidd ar y pryd yr oedd yn hyn o beth. Ofer dyfalu efallai, ond a fuasai Ann Griffiths yn llai arallfydol pe digwyddasai ei thröedigaeth heddiw? Yn lle ‘dyheu am lonyddwch’ (Ebrill 1805) a fuasai awydd am genhadu a gweinidogaeth yn ei chorddi?
Os ydych am fentro cam at ddeall meddwl ‘y ferch o Ddolwar fach’, peidiwch, da chi ag anwybyddu'r darlun hynod fyw a chredadwy ohoni yn Fy Hen Lyfr Cownt.
(OLlE)
CYNGHANEDD SAIN - MUNUD I FEDDWL EIN GWEINIDOG
Trwy gyfrwng Cynghanedd i Blant (Barddas; 2010) gan Mererid Hopwood, dwi’n dysgu ychydig am y gynghanedd. Dyna oedd un o’m haddunedau blwyddyn newydd - meistroli’r gynghanedd eleni, ac ennill cadair Eisteddfod Genedlaethol 2017! Cawn weld...
Mae pedwar prif fath yn ôl pob tebyg. Dwi’n synhwyro fod ambell un ohonoch yn crychu eich talcen diwylliannol. Onid oes pawb yn gwybod hynny?! Yn rhyfedd iawn iawn, nid oedd y gynghanedd ar y cwricwlwm yn yr ysgol honno llef cefais y rhan helaethaf o’m haddysg uwchradd: Beverly School for Boys! the Royal Borough of Kingston upon Thames.
Felly, dwi’n derbyn Mererid ar ei gair; pedwar prif fath o gynghanedd sydd - y gynghanedd draws:
Newid mae gwybodaeth ... (Elfed, 1860-1953; CFf.:381)
Ein tŵr a’n tarian ar ein taith ... (J.T.Job, 1867-1938; CFf.:815)
Y gynghanedd groes:
O gariad rhad, O gariad drud ... (William Williams, 1717-91; 314)
Mawr fel Duw, a mawr fel dyn ... (Titus Lewis, 1773-1811; 323)
Y gynghanedd lusg:
Ac ar ei ben bo’r goron! (Dyfed, 1850-1923; 353)
Y gynghanedd sain:
Er maint eu pla, daw tyrfa i ben eu taith ... (Edward Jones, 1761-1836; 207)
Deued, deued golau dydd ... (William Williams, 1717-91; 698)
Fel sydd bellach yn amlwg, dwi ‘di bod yn pori yng Nghaneuon Ffydd. Ychydig iawn o gynghanedd a ddefnyddir yn ein hemynau! Mae hi’n dod i’r amlwg, ydi, ond dim ond nawr ac yn y man. Pan edrychwn ar enwau’r emynwyr: Eben Fardd (1802-1863); Moelwyn (1866-1944); Nantlais (1874-1959); Elfed (1860-1953); John Roberts (1910-84) a D.Hughes Jones sylweddolwn mai beirdd praff yw'r rhain, ac felly nid mater o fethu cynganeddu sydd wrth wraidd y peth, ond gwrthod. Efallai - dwi’n dyfalu - bod y gynghanedd yn rhy fussy i emyn; wedi’r cyfan, mynegi gwirionedd yn uniongyrchol yw nodwedd amlycaf yr emyn.
Ta waeth am hynny; pan ddefnyddir y gynghanedd o gwbl, y gynghanedd sain a ddefnyddir yn bennaf. Awgrymodd Gerallt Lloyd Owen (1944-2014) fod y gynghanedd sain yn ein gorfodi i arafu. Efallai fod hynny’n egluro defnydd yr emynwyr ohoni. Mae’r gynghanedd sain yn ein dal yn ôl, yn ein cadw rhag rhuthro heibio i ystyr yr hyn a fynegir. Mae rhywbeth yn urddasol am y gynghanedd Sain.
At hyn dwi’n dod: ein gwaith yw ... Ei garu a’i barchu yn y byd (Ann Griffiths 1776-1805). I gyflawni hyn o weinidogaeth, mae’n rhaid arafu - ymdawelu - ac ystyried. Ar ddechrau pob wythnos, mae mynychu oedfa’n llesol. Mae’r oedfa honno’n ein hatal rhag baglu ‘mlaen o’r naill wythnos i’r llall. Pob Sul-pen-mis fe ddown at fwrdd y Cymundeb. Mae’r bwrdd yn ein harafu. Mae’r bara a’r gwin yn ein hatal rhag rhuthro o’r naill fis i’r llall heb ystyried hyd a lled, uchder a dyfnder cariad ein Duw. Yr arafu hwn sydd yn sicrhau Er maint eu pla, daw tyrfa i ben eu taith ... (Edward Jones, 1761-1836)
Manteisiwn felly ar bob oedfa a chymundeb i arafu; ac o arafu, ystyried:
Gofala Duw a Thad pob dawn
yn dyner iawn amdanom...
(Benjamin Francis, 1734-99)
Addolwn Ef, ein dyled yw
‘rym arno’n byw bob awr.
(Gwilym Hiraethog, 1802-83)
(OLlE)
NEGES GŴYL DDEWI LLYWYDD UNDEB YR ANNIBYNWYR CYMRAEG
Ni ddylid caniatáu i’r ddadl fawr am ddyfodol Prydain yn Ewrop amharu ar etholiadau’r Cynulliad Cenedlaethol, yn ôl Llywydd Undeb yr Annibynwyr, y Parchg Ddr R.Alun Evans. Yn ei Neges Gŵyl Ddewi i’r wasg a’r cyfryngau, mae Dr Evans yn galw ar bobl i ystyried dyfodol materion sydd wedi’u datganoli, fel y gwasanaethau iechyd ag addysg, wrth fwrw’u pleidlais ym Mis Mai.
"Wrth i ni ddathlu Gŵyl Ddewi a pharhad ein cenedl, daw’r amser yn fuan i ni feddwl am ddyfodol Cymru. Bydd yr etholiadau i’r Cynulliad Cenedlaethol ym mis Mai yn gyfle i ni ystyried yr hyn mae’r pleidiau’n ei gynnig mewn dau faes allweddol: iechyd ac addysg.
"Dyma wasanaethau sydd wedi tarddu o sefydliadau Cristnogol. Am fil o flynyddoedd, o oes Dewi ymlaen, y mynachod fu’n gyfrifol am ddarparu gofal meddygol i bobl. Mae’r gair ‘hosbis’ ac ‘ysbyty’ yn dyddio o’r cyfnod cynnar hynny. Roedd y mynachlogydd hefyd yn ganolfannau dysg a chelfyddyd.
"Yn y 18fed ganrif, dysgodd canran uchel o’r Cymry sut i ddarllen y Beibl, diolch i syniad athrylithgar Griffith Jones o sefydlu ysgolion cylchynol. Ac o ddysgu darllen y Beibl, roedd galw mawr gan y werin bobl am lyfrau eraill a chylchgronau. Fyth ers hynny, mae’r Cymry wedi rhoi pwyslais arbennig ar addysg.
"Yn anffodus, fe fydd y ddadl fawr am ddyfodol y DU yn Ewrop yn siŵr o daflu cysgod trwm dros gyfnod ymgyrchu etholiadau’r Cynulliad Cenedlaethol. Ond dadl ar gyfer etholiad arall yw honno. O ran etholiad y Cynulliad, rwy’n annog pobl Cymru i ddwys ystyried pa un o’r pleidiau sy’n cynnig y ddêl orau i iechyd ac addysg. Dyma faterion sy’n cael effaith anferth ar ein bywydau bob dydd. Ar y rhain y dylem ganolbwyntio wrth benderfynu sut i fwrw ein pleidlais ar Fai 5ed," meddai Dr Evans.
GŴYL DDEWI - DEUNYDD DEFOSIWN TAWEL
Mae Mawrth 1af, Dydd Gŵyl Dewi, wedi ei neilltuo gennym fel Annibynwyr i fod yn ddiwrnod i weddio dros ein cenedl a’n pobl.
Mosaig o Dewi Sant gan Ifor Davies. Llun: Lewis Whyld/PA
Gŵyl Ddewi
(gan Waldo Williams, 1904-1971; o Dail Pren. Argraffiad Newydd; 1991)
Ar raff dros war a than geseiliau’r sant
Tynnai’r aradr bren, a rhwygai’r tir.
Troednoeth y cerddai’r clapiau wedyn, a chant
Y gŵys o dan ei wadn yn wynfyd hir.
Ych hywaith Duw, ei nerth; a’i santaidd nwyd -
Llafuriai garegog âr dan y graig lwyd,
Diwylliai’r llethrau a diwreiddio’r drain,
Heuodd yr had a ddaeth ar ôl ei farw
Yn fara’r Crist i filoedd bordydd braint.
Addurn ysgrythur Crist oedd ei dalar arw
Ac afrwydd sicrwydd cychwyniadau’r saint.
Na heuem heddiw ar ôl ein herydr rhugl
Rawn ei ddeheulaw ef a’i huawdl sigl.
Dewi, ych Duw, yn tynnu’r aradr i dorri tir ein tir: Diwylliai’r llethrau a diwreiddio’r drain, ac yn hau had yr Efengyl; eginodd a thyfodd, ac ohono crëwyd fara’r Crist: bara’r bywyd i’r cenedlaethau a ddaeth ar ei ôl. Yn y cwpled clo, mae Waldo’n awgrymu nad ydym, er yr holl gyfryngau cyfathrebu a gweithredu sydd gennym - sylwch ar aradr bren Dewi, a’n herydr rhugl ninnau - yn llwyddo i hau fel yr heuodd yntau.
Penodwyd Mawrth 1af, Dydd Gŵyl Dewi, gan Undeb Annibynwyr Cymru, fel diwrnod i weddïo dros Gymru a’i phobl. Gweddïwn felly am y nerth i ymaflyd o’r newydd yng nghyrn erydr ffydd, gobaith a chariad:
Na heuem heddiw ar ôl ein herydr rhugl
Rawn ei ddeheulaw ef a’i huawdl sigl.
Dewi Sant; Cysegrfa Eglwys Gadeiriol Tŷ Ddewi. Llun: 3Di Associates Photography
Rhannodd y dymp a’r drôm bentir y sant
Ac uffern fodlon fry yn canu ei chrwth,
A’i dawnswyr dof odnai yn wado bant
Wrth resi dannedd dur y dinistr glwth.
Tragwyddol bebyll Mamon - yma y maent
Yn derbyn fy mhobl o’u penbleth i mewn i’w plan,
A’u drysu fel llysywod y plethwaith paent
A rhwydd orffwylltra llawer yn yr un man.
Nerth Dewi, pe deuai yn dymestl dros y grug
Ni safai pebyll Mamon ar y maes;
Chwyrlïai eu holl ragluniaeth ffun a ffug,
A chyfiawnderau’r gwaed yn rhubanau llaes,
A hir ddigywilydd-dra a bryntni’r bunt
Yn dawnsio dawns dail crin ar yr uchel wynt.
Sŵn awyrennau rhyfel uwchben: uffern fodlon fry yn canu ei chrwth; tir ffrwythlon yn ddiffaith: ...y dymp a’r drôm bentir y sant. Mamon yn dduw: Yn derbyn fy mhobl o’u penbleth i mewn i’w plan, a’r Cymry - a fodd neu anfodd - iddo’n ildio.
Penodwyd Mawrth 1af, Dydd Gŵyl Dewi, fel diwrnod i weddïo dros Gymru a’i phobl. Gweddïwn felly am y nerth a fu’n nerth i Dewi:
Nerth Dewi, pe deuai yn dymestl dros y grug
Ni safai pebyll Mamon ar y maes.
Lle mae’r meddwl heb ofn, a’r wyneb heb warth...
Lle mae gwybodaeth yn rhydd...
Lle ni rennir y byd yn ddarnau gan gulni a’i furiau...
Lle llifa ein geiriau allan o ddyfnderoedd gwirionedd...
Lle mae ymdrech ddiflino â braich estynedig yn ceisio perffeithrwydd...
Lle ni chyll afon loyw’r deall ei ffordd yn niffeithwch defodau difywyd...
Lle tywysir y meddwl ymlaen gyda Thi i gylchoedd ehangach o wybodaeth a gwasanaeth...
I’r gwynfyd rydd honno, fy Nhad, o arwain fy Ngwlad. Amen
(Yr Allor. Gwasg y Bala; 1929)
(OLlE)
MAWRTH
Mae'r wybodaeth isod yn gywir yn unol â'r wybodaeth sydd gennym ar y pryd ond cofiwch ddarllen y Cyhoeddiadau ar y Sul er mwyn cadarnhau pob cyfarfod.
